Politsturm

Koniec „państwa opiekuńczego”

• https://us.politsturm.com/the-end-of-the-welfare-state

Ostatnie dwa lata (2022-2024) przyniosły pogorszenie poziomu życia w wielu krajach Europy. Widzimy stałą tendencję rządów kapitalistycznych do stopniowego ograniczania praw i świadczeń socjalnych klasy pracującej — nie tylko w Europie, ale i na całym świecie.
Wszystko to stoi w sprzeczności z ideą „państwa socjalnego” czy inaczej „państwa opiekuńczego”, którą szeroko promowano po II wojnie światowej, zwłaszcza w latach 90. i na początku XXI wieku. Politykę reform, zachęt i ustępstw wobec proletariatu zastąpiono demontażem systemu zabezpieczeń społecznych i ofensywą przeciwko prawom ludzi pracy.

1. Powstanie i rozwój „państwa opiekuńczego” w krajach kapitalistycznych

Walka robotników o swoje prawa i poprawę warunków życia odbywa się wraz z rozwojem społeczeństwa. Rozpoczęła się wraz z pojawieniem się stosunków wyzysku, czyli wraz z podziałem na wyzyskiwaczy, przywłaszczających sobie wyniki cudzej pracy, oraz wyzyskiwane klasy pracujące.
Rewolucje feudalne, burżuazyjne i socjalistyczne były naturalnie powstałymi kamieniami milowymi w trakcie rozwoju społeczeństwa. Były napędzane zarówno rozwojem sił wytwórczych, jak i dążeniami ludzi do wywalczenia praw, wolności oraz zapewnienia sobie najlepszych możliwych warunków życiowych.
Pod koniec XIX wieku burżuazja, chcąc powstrzymać rosnące zagrożenie rewolucyjnej transformacji, wyszła z koncepcją tzw. „państwa socjalnego” (dla polskiego odbiorcy może być znane również pojęcie chrześcijańskiej demokracji, stworzone w tym samym celu).
Pojęcie to wprowadził niemiecki ekonomista Lorenz von Stein, definiując je po raz pierwszy w 1850 roku w książce Historia ruchu społecznego we Francji od 1789 do naszych dni.
Stanowiło ono zatem element szerszej analizy zmian społecznych zachodzących we Francji. Koncepcja zakładała powstanie państwa, które sprawiedliwie rozdziela świadczenia społeczne, łagodzi nierówności, wspiera potrzebujących i zapewnia wszystkim godne warunki życia. W praktyce sprowadza się to do państwowej regulacji gospodarki kapitalistycznej, opartej głównie na państwowej kontroli wielkiego kapitału i „właściwej” polityki fiskalnej.
Koncepcja ta rozwijała się w XX wieku, przede wszystkim w wysoko rozwiniętych państwach kapitalistycznych. Promowana głównie przez socjaldemokrację, była wdrażana bardziej lub mniej pomyślnie, zawsze jednak w ramach ograniczeń wyznaczonych przez niestabilne i kryzysogenne mechanizmy kapitalizmu.
Możemy wyróżnić dwa główne etapy kształtowania się „państwa opiekuńczego” w XX wieku.

ETAP I

Pierwszy etap przypadł na lata 20. XX wieku i oznaczał krótki okres wzrostu gospodarczego w Stanach Zjednoczonych, powszechnie określany w literaturze historycznej jako „era dobrobytu” oraz „szalone lata dwudzieste”.
Był on wynikiem zauważalnego pogorszenia warunków życia robotników po I wojnie światowej oraz znacznego wzrostu bezrobocia. Jednak powojenne warunki globalne zapewniły amerykańskiemu imperializmowi korzystne perspektywy dla ekspansji rynków i kredytów.
Amerykańskie monopole wykorzystały te możliwości, efektywnie odnawiając swój kapitał oraz budując nowe zakłady i fabryki. Eksport kapitału do innych państw stymulował rozwój przedsiębiorstw kapitalistycznych, prowadząc do wyraźnego wzrostu produkcji przemysłowej w USA, wzrostu PKB oraz redukcji inflacji i bezrobocia.
Jednak wysoki poziom produkcji w społeczeństwie kapitalistycznym nieuchronnie wchodził w konflikt z niskimi płacami, które nie nadążały za rosnącą inflacją. Rozwój bogactwa, wraz z wielkim kapitałem, sprzyjał głównie klasie średniej (w tym drobnej i średniej burżuazji oraz arystokracji pracowniczej), a także najbogatszym warstwom społeczeństwa. Rozwarstwienie ekonomiczne między najbogatszymi a najbiedniejszymi nadal się pogłębiało, a wskaźnik zadłużenia ludności rósł bardzo szybko.
Nasycenie rynku towarami konsumpcyjnymi w końcu przewyższyło siłę nabywczą obywateli, co skutkowało bankructwami przedsiębiorstw i instytucji finansowych, wzrostem bezrobocia, a w końcu poważnym kryzysem gospodarczym, który spowodował spadek produkcji i wskaźników demograficznych w kraju. Okres „dobrobytu” ustąpił miejsca „Wielkiemu Kryzysowi” (Great Depression).
Rząd musiał pilnie załagodzić sytuację ze względu na szybki spadek poziomu życia, ubóstwo ludności, rosnące niezadowolenie obywateli oraz rozwój ruchów pracowniczych i komunistycznych.
Po wyborach prezydenckich w USA w 1933 roku Franklin Roosevelt podpisał w 1935 roku ustawę o ubezpieczeniach społecznych (Social Security Act). Ustawa zapewniała świadczenia pieniężne dla emerytów i bezrobotnych oraz jednorazowe świadczenie pogrzebowe. Oferowała także pomoc dla rodzin o niskich dochodach, osób niewidomych oraz świadczenia w zakresie ochrony zdrowia. Świadczenia pieniężne finansowano z podatków nakładanych na osoby pracujące.
Ustawa została przygotowana i zatwierdzona przy aktywnym udziale Frances Perkins, sekretarz pracy USA i członkini Partii Demokratycznej, która stanowczo opowiadała się za prawami pracowniczymi. Warto zaznaczyć, że Perkins przyczyniła się do kształtowania polityki państwowej w sprawach związków zawodowych (pomimo braku zaufania ze strony liderów związków) i odegrała rolę w rozwiązywaniu ruchów strajkowych. Perkins dążyła do pogodzenia sprzeczności między klasą pracującą a wielkim kapitałem w celu zachowania władzy burżuazji.
Przełomy gospodarcze w Stanach Zjednoczonych podczas „ery dobrobytu” stymulowały również rozwój gospodarczy w innych krajach europejskich.
W Niemczech sytuacja zaczęła się poprawiać po 1924 roku. Produkcja rosła gwałtownie, co skutkowało wzrostem dochodu narodowego w 1929 roku, który był o 66% wyższy w porównaniu do 1913 roku. Okres ten jest w historii Niemiec znany jako „Złote Lata Dwudzieste”.
W Wielkiej Brytanii płace wzrosły po tym, jak Partia Pracy, wspierana przez związki zawodowe i pod wpływem rewolucji w Rosji, zdobyła władzę, głosząc program oparty na „własności publicznej”.
Pierwszy rząd Partii Pracy w 1924 roku nie zdołał uzyskać poparcia parlamentu i został obalony przez konserwatystów. Jednak drugi rząd Partii Pracy powstał w 1929 roku i musiał zmierzyć się z następującym wkrótce „Wielkim Kryzysem”.
Ponieważ gospodarki kilku krajów europejskich były ściśle powiązane z gospodarką amerykańską, kryzys gospodarczy lat 30. również u nich spowodował gwałtowny spadek produkcji, bankructwa przedsiębiorstw, wzrost bezrobocia, rosnące ceny i wiele innych zjawisk. (W samych USA spowodował wzrost liczby samobójstw do 25 tysięcy rocznie).
Wielki Kryzys był kryzysem systemowym, który wpłynął na sytuację ekonomiczną, społeczną i polityczną w Stanach Zjednoczonych i krajach Europy Zachodniej. Jego dalekosiężne skutki odczuło jednak niemal każde państwo na świecie w mniejszym lub większym stopniu.
Tak więc pierwszy etap kształtowania „państwa opiekuńczego” ujawnił niezdolność rynku do samoregulacji. Klasyczny liberalizm, opowiadający się za brakiem interwencji państwa w gospodarkę, poniósł porażkę na międzynarodowej arenie politycznej. Faza ta zakończyła się globalnym kryzysem i powstaniem warunków wybuchu II wojny światowej.

ETAP II

Druga faza odbudowy gospodarczej w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej związana jest z okresem powojennym i spadkiem poziomu gospodarek europejskich po II wojnie światowej.
Jako kraj najmniej dotknięty wojną, Stany Zjednoczone znajdowały się w najlepszej sytuacji, podczas gdy wiele państw Europy Zachodniej poniosło ogromne straty materialne w wyniku działań wojennych, co doprowadziło do spadku produkcji przemysłowej i rolnej.
Odbudowa poziomu społecznego i gospodarczego tych krajów przebiegała dwuetapowo.
Z jednej strony, rekonstrukcja Europy była realizowana w ramach Planu Marshalla – polityki USA, która zapewniała znaczącą pomoc gospodarczą państwom europejskim. Wdrożenie Planu Marshalla nie tylko zwiększyło zależność krajów europejskich od Stanów Zjednoczonych, lecz także pomogło w usunięciu przedstawicieli partii komunistycznych z życia politycznego – pomoc USA była udzielana wyłącznie pod warunkiem wykluczenia komunistów z rządów i polityki państw.
Z drugiej strony, odbudowę napędzała krajowa polityka społeczna, którą w niektórych państwach realizowały partie socjaldemokratyczne. Główny nacisk kładziono na rozszerzenie kontroli państwa nad rynkiem i praktykę planowania wskazującego (doradczego).
Tak więc w Wielkiej Brytanii znaczącą rolę odegrały działania Partii Pracy kierowanej przez K. Attlee, a później przez G. Wilsona i T. Blaira.
Pod rządami Partii Pracy upaństwowiono Bank Anglii, przemysł węglowy, hutniczy, komunikację, gaz i energię elektryczną. Wdrożono ustawy o ubezpieczeniu narodowym, bezpieczeństwie przemysłowym i pomocy publicznej, zastępując wcześniejsze przepisy dotyczące potrzebujących. Przyjęto ustawę o służbie zdrowia (National Health Act), wprowadzając zasadniczo darmową opiekę zdrowotną i przekazując większość szpitali, z nielicznymi wyjątkami, pod własność państwa. Podjęto znaczące wysiłki w celu budowy tanich mieszkań, choć przeszkadzała w tym niska jakość wykonawstwa.
Gospodarka i przemysł powojennej Francji były początkowo kształtowane przez Partię Komunistyczną, a później przez reformistyczne polityki prezydentów de Gaulle’a i Pompidou. Reformy te starały się utrzymać pewną równowagę między surowym liberalizmem a rozwojem socjaldemokratycznym.
Rząd działał jako siła konsolidacji społecznej i systematycznego rozwoju, podnosząc ogólny status społeczny (w tym pracowników), a ostatecznie utrwalając i wzmacniając państwo opiekuńcze. Nacisk kładziono na upaństwawianie i państwowo-monopolistyczną regulację. Choć gospodarka nadal opierała się na kapitale prywatnym, środki te umożliwiły realizację wielu programów społecznych, choć nie mogły zapobiec przyszłym kryzysom gospodarczym.
W powojennej Francji wprowadzono istotne zmiany w prawie pracy i ubezpieczeniach społecznych. Obejmowały one: przywrócenie 40-godzinnego tygodnia pracy, wprowadzenie wyższych stawek za nadgodziny, ustanowienie dwutygodniowego płatnego urlopu dla pracowników oraz trzytygodniowego urlopu dla pozostałych zatrudnionych. Wdrożono system ubezpieczeń państwowych, podniesiono płace, a emerytury i zasiłki rodzinne niemal się podwoiły. Pracownicy mogli korzystać z rent inwalidzkich i emerytalnych od 65. roku życia. Ponadto ustanowiono zasiłki dla bezrobotnych, chorobowe oraz związane z ciążą, porodem i wychowaniem dzieci.
Po II wojnie światowej włoskie stosunki polityczne i gospodarcze stawały się coraz bardziej skomplikowane w wyniku rywalizacji wielu partii. Charakterystyczną cechą powojennych Włoch była dominacja silnych partii lewicowych.
W styczniu 1943 roku Włoska Partia Komunistyczna (PCI) liczyła 15 000 członków. Wzrost partii wynikał z dużego autorytetu PCI w czasie ruchu oporu oraz rozpowszechnienia idei socjalistycznych po wojnie. Sekretarz generalny PCI, P. Togliatti, odegrał kluczową rolę w budowie „nowej partii masowej”, otwartej dla wszystkich, którzy zgadzali się z jej programem politycznym, niezależnie od pozycji społecznej czy wyznania. Włoska Partia Socjalistyczna zajmowała drugie miejsce wśród partii lewicowych. Ich udział w ruchu oporu zwiększał prestiż partii. Pod koniec 1945 roku miała 700 000 członków, co w ciągu roku wzrosło do 900 000.
Do 1948 roku partie lewicowe i centrowe (Demokraci, Republikanie) miały większość w parlamencie, a partie prawicowe (monarchiści, faszyści) mniejszość. Jednak z powodu obaw przed dojściem komunistów do władzy, prawie połowa głosów prawicowych przeszła na partie centrowe, zwłaszcza Chrześcijańskich Demokratów, co osłabiło pozycję polityczną komunistów.
W latach 60. i 70. ważną rolę odgrywał przewodniczący Rady Ministrów, Aldo Moro, reprezentant lewego skrzydła Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej.
Przyjęte ustawy konstytucyjne obejmowały różne postulaty reform demokratycznych, w tym przekazanie ziemi tym, którzy ją uprawiają, a także upaństwowienie i kontrolę państwową nad czołowymi bankami i monopolami. Przeprowadzono reformę rolną, umożliwiając bezrolnym i drobnym rolnikom nabycie większych gruntów i rozszerzenie gospodarstw.
Wszystkim obywatelom przyznano prawo do pracy, udziału w zarządzaniu przedsiębiorstwami, tygodniowego odpoczynku oraz płatnego urlopu rocznego, a także prawo do wynagrodzenia proporcjonalnego do ilości i jakości pracy. Zapewniono wsparcie społeczne dla pracowników w przypadku choroby, niepełnosprawności, starości lub bezrobocia.
Dzieci wszystkich warstw społecznych miały prawo do bezpłatnej i obowiązkowej edukacji podstawowej. Organizacje związkowe pracowników uzyskały więcej praw, a największe związki zawodowe miały bezpośrednie powiązania z partiami socjalistycznymi i komunistycznymi.
Odbudowa gospodarcza Niemiec Zachodnich (RFN) związana była z działaniami Ludwiga Erharda, który przyjął liberalną politykę gospodarczą i wdrożył „społecznie zorientowaną” politykę konkurencyjnej gospodarki rynkowej. Od połowy lat 60. polityka społeczna w kapitalistycznych Niemczech była kontrolowana przez partie socjaldemokratyczne, kierując ją w stronę większej regulacji państwowej i bliższej współpracy rządu, banków, przemysłu i związków zawodowych.
Celem ustanowienia zabezpieczeń społecznych w Niemczech jako państwie demokratycznym opartym na zasadach burżuazyjnych nie było zapewnienie szerokiego zakresu świadczeń dla jednostek, lecz ułatwienie warunków konkurencji korzystnej dla społeczeństwa.
Stworzono kompleksowy zestaw reform socjalnych obejmujących pomoc w chorobie, starości i wypadkach, a także częściowe świadczenia na mieszkanie, dzieci i bezrobocie.
Powojenny boom gospodarczy w USA wynikał z rozległego zaangażowania w gospodarkę zagraniczną, które umożliwiało eksport kapitału, zdobywanie rynków w innych państwach i napływ środków. Jednak politycy burżuazyjni musieli również uwzględniać aktywny ruch związkowy, który nasilał strajki w celu wywierania presji na przedstawicieli wielkiego biznesu.
W tym kontekście uchwalono Employment Act z 1946 roku, który znacząco zmniejszył bezrobocie, wprowadzono podwyższenie płacy minimalnej, przydzielono fundusze na mieszkania dla rodzin o niskich dochodach, zwiększono emerytury i rozszerzono świadczenia socjalne.
Udział kraju w wojnie koreańskiej (1950-1953) przyczynił się do wzrostu zamówień wojskowych, co w dużym stopniu pomogło w redukcji bezrobocia. W latach 50. wprowadzono także programy opieki medycznej i ubezpieczeń rentowych. Płace rosły stopniowo, a choć część Amerykanów poprawiła swój standard życia, około 40 milionów osób nadal żyło w ubóstwie.
Prezydentury J. Kennedy’ego, L. Johnsona i R. Nixona przypadły na okres rosnącego globalnego wpływu ZSRR w latach 60., powszechnej walki czarnoskórych Amerykanów o prawa obywatelskie oraz wzrostu aktywności strajkowej pracowników. W 1968 roku w Stanach Zjednoczonych w strajkach wzięło udział ponad 2,6 miliona pracowników.
Rząd koncentrował się na opiece społecznej, w tym obniżkach podatków dla niezamożnych, rozszerzeniu praw obywatelskich mniejszości narodowych i programach dla seniorów.
Podwyższono również płacę minimalną, wprowadzono przekwalifikowanie pracowników do nowych zawodów. Jednak projekty reform społecznych napotykały stały opór dużych korporacji, przez co wiele inicjatyw pozostało jedynie na papierze.
Pod koniec lat 60. rozpoczął się kryzys nadprodukcji. Gospodarka kurczyła się, bezrobocie wzrosło, a ceny dóbr konsumpcyjnych gwałtownie wzrosły. W efekcie ożywiły się ruchy związkowe i strajkowe. W 1971 roku recesja pogłębiła się w kryzys, który zaostrzył globalny kryzys surowcowy lat 1974-75 („szok naftowy” 1973), prowadząc do spadku produkcji w USA o ponad 12% i wzrostu bezrobocia.
W miarę rozwoju sytuacji władze zmniejszyły wydatki socjalne państwa. Zniesiono górny pułap cen ropy i gazu, a standard życia Amerykanów gwałtownie spadł.
Cięcia w programach socjalnych wywołały protesty pracowników, a aktywność związkowa wzrosła. We wrześniu 1981 roku w Waszyngtonie odbył się marsz, w którym wzięło udział około pół miliona bezrobotnych i biednych osób. W tym samym roku miał miejsce strajk kontrolerów ruchu lotniczego, którzy domagali się wyższych płac. W takich warunkach w 1983 roku władze musiały przywrócić część programów socjalnych, aby zmniejszyć falę protestów. Retaliacyjna presja wobec ruchu związkowego spowodowała, że udział pracowników amerykańskiego przemysłu w organizacjach związkowych zmniejszył się z 40% do 20,5%.
W latach 90. USA ponownie doświadczyły recesji gospodarczej, towarzyszyły jej rosnące deficyty budżetowe, bezrobocie i spadek poziomu życia obywateli. Elity polityczne rozwiązały te problemy poprzez podwyżki podatków i cięcia ulg podatkowych dla ubogich.
Globalny kryzys finansowy w 2008 roku wywołał załamanie amerykańskiego rynku hipotecznego, co spowodowało gwałtowny spadek produkcji i wzrost bezrobocia. Kryzys, który rozpoczął się w Stanach Zjednoczonych w kontekście globalizacji, ostatecznie doprowadził do kryzysu finansowego na całym świecie. W latach 2008-2012 USA odnotowały wzrost zadłużenia publicznego, wzrost bezrobocia, spadek wskaźnika oszczędności ludności, a około 15% populacji znalazło się poniżej granicy ubóstwa.

2. ZSRR jako motor rozwoju „państwa opiekuńczego”

W przeciwieństwie do krajów rozwijających się w warunkach gospodarki kapitalistycznej, ZSRR, utworzony po rewolucji socjalistycznej w 1917 roku, zapewniał stabilny rozwój systemu zabezpieczenia społecznego. Dodatkowo wpływ ZSRR stanowił potężny impuls do wzrostu popularności idei komunistycznych w społeczeństwach kapitalistycznych. W efekcie kierownictwo burżuazyjne musiało podejmować bardziej aktywne wysiłki, aby poprawić środki zabezpieczenia społecznego w swoich krajach.
Rozwój gospodarczy i społeczny państwa socjalistycznego opierał się na likwidacji prywatnej własności środków produkcji, co równocześnie prowadziło do usunięcia właścicieli kapitalistycznych jako klasy monopolizującej większość środków i korzyści.
Było to fundamentem dalszego rozwoju w kierunku zasadniczych założeń socjalizmu, takich jak zaspokajanie materialnych i kulturalnych potrzeb ludności, wspieranie wszechstronnego rozwoju pracowników oraz systematyczna poprawa warunków życia ludzi.
System polityki społecznej w ZSRR rozwijał się równolegle z „państwem dobrobytu” w krajach zachodnich. Wiele przemian i postępowych reform wprowadzono w ZSRR wcześniej niż w Europie i Stanach Zjednoczonych, a niektóre rozwiązania zostały zaczerpnięte z doświadczeń Zachodu lub stosowane równocześnie z nimi.
Tak więc w grudniu 1917 roku przyjęto Dekret „O ubezpieczeniu chorobowym”. Był to wówczas postępowy krok. Stany Zjednoczone wprowadziły federalną ustawę o urlopie macierzyńskim dopiero w 1993 roku, a w Wielkiej Brytanii prawo do płatnego urlopu macierzyńskiego przyjęto dopiero w 1975 roku.
W lipcu 1918 roku powstał pierwszy na świecie scentralizowany system bezpłatnej opieki zdrowotnej.
Bezpłatna edukacja podstawowa została wprowadzona w 1918 roku i stała się obowiązkowa w 1930 roku, co spowodowało wzrost poziomu alfabetyzacji z około 30% w 1916 roku do 90% w 1940 roku (warto zaznaczyć, że alfabetyzm obejmuje nie tylko czytanie i pisanie, ale także rozumienie i wykorzystywanie informacji). Ponadto 6 czerwca 1956 roku Rada Ministrów ZSRR zniosła opłaty za naukę w szkołach średnich, technikach i na uczelniach wyższych.
System emerytalny w ZSRR rozpoczął się od zapewnienia świadczeń wojskowym. 7 sierpnia 1918 roku wydano dekret dotyczący emerytur dla żołnierzy Armii Czerwonej, którzy utracili zdolność do pracy, oraz ich rodzin. W tym samym roku pojawiło się rozporządzenie o zabezpieczeniu społecznym pracowników, zapewniające renty inwalidzkie i zasiłki dla bezrobotnych. W 1925 roku wprowadzono emerytury za długoletnią „służbę” (po 25 latach pracy) dla pracowników systemu oświaty publicznej. W 1932 roku ustanowiono ogólny wiek emerytalny dla wszystkich obywateli – kobiety przechodziły na emeryturę w wieku 55 lat, mężczyźni w wieku 60 lat. Wiek emerytalny pozostał niezmieniony w Rosji do 2019 roku i był jednym z najniższych na świecie.
W marcu 1930 roku ZSRR zamknął ostatnią giełdę pracy i osiągnął pełne zatrudnienie. Dzięki systemowi specjalistycznej dystrybucji absolwenci nie musieli szukać pracy po ukończeniu nauki, a oficjalnie bezrobocie nie istniało do 1991 roku.
W latach 50. rozpoczęto masową budowę bezpłatnych mieszkań dla obywateli, co doprowadziło do podwojenia średniego wskaźnika powierzchni mieszkalnej z 5 do 12 m² na osobę w latach 70.
Konstytucja ZSRR z 1977 roku gwarantowała obywatelom prawo do zabezpieczenia materialnego w przypadku starości, niepełnosprawności i utraty żywicieli, a także dostęp do bezpłatnej edukacji, opieki medycznej i mieszkań.
Pomimo stałego piętnowania socjalizmu sowieckiego i antykomunistycznej propagandy, badacze przyznają, że w latach 70. wsparcie społeczne zapewniane przez system sowiecki było bezprecedensowe pod względem równości, dostępności i zakresu oferowanych usług.
Szybki rozwój programów zabezpieczenia społecznego w ZSRR stanowił punkt odniesienia i impuls do rozwoju „państwa opiekuńczego” w krajach kapitalistycznych. Wybitne sukcesy osiągnięte przez system sowiecki w dziedzinie polityki społecznej oraz późniejsze międzynarodowe uznanie i popularność komunizmu obiektywnie stanowiły stałe zagrożenie wywołaniem nastrojów rewolucyjnych w państwach kapitalistycznych.
Kapitaliści byli zmuszeni udzielać znaczących ustępstw pracownikom swoich krajów, aby utrzymać swoją władzę i majątek.

3. DEMONTAŻ „PAŃSTWA OPIEKUŃCZEGO”

Nawet w okresie aktywnej dezintegracji ZSRR w latach 80. i spadku wpływów komunizmu na świecie, burżuazja niektórych krajów kapitalistycznych realizowała politykę ograniczania programów socjalnych i przeciwdziałania ruchom pracowniczym.
Tak więc przesunięcie w stronę konserwatyzmu w Wielkiej Brytanii, przypisywane polityce słynnej premier Margaret Thatcher, skutkowało spadkiem produkcji, licznymi strajkami związków zawodowych (których postulaty pozostawały bez odpowiedzi), rosnącym bezrobociem, wyższymi podatkami dla pracowników, ograniczeniem pomocy regionalnej oraz zmniejszeniem wydatków socjalnych w ogóle.
W latach 80. prezydent Ronald Reagan wprowadził w Stanach Zjednoczonych konserwatywne reformy gospodarcze znane jako „Reaganomika”. Miały one na celu zmniejszenie interwencji państwa w gospodarkę i wzmocnienie roli rynku. Obejmowały m.in. ograniczenie wydatków na programy socjalne i te mające na celu utrzymanie standardu życia. Niektórzy badacze sugerują, że reperkusje tych reform mogły mieć wpływ na globalny kryzys finansowy w 2008 roku.
Upadek ZSRR spowodował również zaniechanie wymogu utrzymywania wysokiego poziomu polityki socjalnej w krajach kapitalistycznych, który wcześniej był utrzymywany w dużej mierze dzięki reputacji państwa socjalistycznego.
Oznaczało to początek okresu aktywnego ograniczania programów socjalnych, demontażu „państwa opiekuńczego” i występowania coraz częstszych oraz poważniejszych kryzysów gospodarczych.
Rosnąca globalna niestabilność gospodarcza, inflacja i recesja produkcji rozwijały się w warunkach narastających napięć międzynarodowych, spowodowanych wojną handlową między USA a Chinami, konfliktem militarnym na Ukrainie, polityką sankcji, spadkiem cen ropy oraz pandemią COVID-19.
Wybuch pandemii wywołał bezprecedensowy kryzys w sektorze zasobów ludzkich i ochrony zdrowia, silnie wpływając na globalną stabilność finansową.
Globalny spadek gospodarczy dotyka przede wszystkim warunki życia proletariatu w wielu obszarach. Ze względu na niewystarczające zabezpieczenie finansowe i wysokie zadłużenie, pracownicy są szczególnie narażeni na skutki zawirowań gospodarczych.
W tym kontekście politycy burżuazyjni coraz bardziej wywierają presję na ruch pracowniczy, aby go osłabić. Zwiększają podatki oraz ograniczają prawa i gwarancje socjalne, wszystko w celu utrzymania pewnego stopnia stabilności.
Prawa i gwarancje wywalczone przez wiek walki mogą zniknąć szybko, gdy stawką są interesy wielkiego kapitału, cofając ludzkość do warunków życia i pracy wcześniejszych etapów kapitalizmu.

WPROWADZANE SĄ PRAWA, KTÓRE:

• ZNOSZĄ OGRANICZENIA CZASU PRACY,

• LEGALIZUJĄ PRACĘ DZIECI,

• PODNOSZĄ WIEK EMERYTALNY,

• OGRANICZAJĄ WYDATKI SOCJALNE,

• ZMNIEJSZAJĄ WZROSTY PŁAC,

• zmniejszają ilość dni ustawowo wolnych.
Oczywiście wszystkie te działania są przedstawiane jako pilnie potrzebne, wynikające z „dobrych intencji” lub trudnej sytuacji gospodarczej spowodowanej kryzysami.
W 2022 roku w Europie wybuchła fala strajków z powodu wysokiej inflacji i niezdolności rządów do podniesienia wynagrodzeń pracowników.
Od początku 2023 roku miały miejsce liczne strajki na dużą skalę w USA, Kanadzie, Finlandii, Niemczech, Wielkiej Brytanii, Kazachstanie i Norwegii. Pracownicy wyrażali niezadowolenie z warunków pracy i płac.
W Rosji wydatki socjalne spadły z 7175,2 miliarda rubli w 2015 roku do 6018 miliardów rubli w 2019 roku. Ekonomiści na całym świecie przewidują spadek realnych dochodów spowodowany rosnącą inflacją i bezrobociem.
We Francji 35-godzinny tydzień pracy, ustanowiony w 1998 roku, podczas gdy u władzy były siły socjaldemokratyczne, został zniesiony w 2008 roku. Jednocześnie wiek emerytalny podnoszony jest w różnych krajach świata:

• 2019 – ROSJA,

• 2023 – FRANCJA,

• OD 2012 STOPNIOWO W NIEMCZECH,

• w Austrii planuje się podniesienie wieku emerytalnego dla kobiet.
Belgia, Chorwacja, Dania, Estonia, Finlandia, Węgry, Łotwa, Litwa, Rumunia – wszystkie te kraje także planują stopniowe podnoszenie wieku emerytalnego.
Boliwia oficjalnie zalegalizowała pracę dzieci w 2014 roku, a stan Iowa w USA w 2023 roku. Ponadto liczba naruszeń przepisów dotyczących pracy dzieci w USA wzrosła o 70% w 2018 roku. W Rosji w listopadzie 2022 roku przedstawiono projekt ustawy legalizujący pracę dzieci.
Kryzysy gospodarcze nie wyczerpują całego zakresu problemów kapitalistycznej gospodarki, lecz raczej wskazują na nadchodzący główny kryzys kapitalizmu w jego fazie imperialistycznej. Kapitalizm ponownie przygotowuje się do kolejnej wojny światowej, jako nieunikniony rezultat nasilającej się konkurencji, która osiągnęła skalę globalną.
Takie przygotowania obejmują nie tylko działania militarne, lecz także przygotowania techniczne i ekonomiczne. Towarzyszy im wzmożona opresja wobec pracowników oraz ograniczanie ich praw i wolności, pod hasłami „konieczności” i „współpracy dla obrony jedności narodowej”.
Propaganda kapitalistyczna stara się wykorzenić ze świadomości pracujących pojęcie podziału klasowego i walki klas. Retoryka populistyczna próbuje stworzyć fasadę „solidarności” między pracownikami a bogatą elitą, rzekomego zbiegu ich interesów. W rzeczywistości jednak nie istnieje wspólny interes między nimi, ponieważ ich cele są ekonomicznie sprzeczne, a dobrobyt jednych zawsze jest odwrotnie proporcjonalny do dobrobytu innych.
Siły socjaldemokratycznej polityki kapitalistycznej obecnie przeżywają krytyczny kryzys i ujawniają swoją niezdolność do skutecznego zarządzania sytuacją. Pomimo propagowania „kapitalizmu z ludzką twarzą” przy użyciu retoryki dobrobytu społecznego, ich próby są nieskuteczne z powodu ograniczeń systemu kapitalistycznego.
Te siły szukają rozwiązań kryzysów społeczno-politycznych, starając się pozostać w ramach tego systemu. Jednak strukturalne prawa gospodarki kapitalistycznej zawierają sprzeczności nierozwiązywalne w jej ramach. Przede wszystkim istnieje rozdział między społecznym charakterem produkcji a prywatnym przejmowaniem wytworzonych dóbr.
W przypadku braku sił demokratycznych w społeczeństwie kapitalistycznym, w sytuacji rosnącego ubóstwa i zaostrzania się sprzeczności, coraz większą rolę odgrywają siły politycznie radykalne. Najwyższym przejawem ich wpływu jest przejście od liberalnej demokracji do faszyzmu.
Polityka faszystowska, podobnie jak liberalna, dąży do odbierania praw i wolności pracowników, początkowo pod patriotycznymi hasłami, później już bez nich. Różni się jednak metodą: otwartą przemocą, terrorem wobec pracowników w celu szybszego wprowadzenia zmian, wzmożoną opresją podatkową i eksploatacją przemysłową, całkowitym podporządkowaniem bezbronnych pracowników pod otwartą dyktaturę oraz nasileniem represyjnych metod tłumienia wszelkich protestów i niezadowolenia. Brutalna, nieludzka nienawiść kapitału staje się jawnie widoczna.

4. CO ROBIĆ?

Społeczeństwo kapitalistyczne, oparte na prywatnej własności środków produkcji, osiągnęło znaczące poziomy możliwości produkcyjnych, łącząc narody i jednostki poprzez globalną produkcję i powiązania ekonomiczne.
Niemniej jednak, z powodu wewnętrznych tendencji kierujących jego rozwojem, społeczeństwo kapitalistyczne nie jest w stanie całkowicie zaspokoić potrzeb siły roboczej, nawet przy politykach faworyzujących równość społeczną.
Interesy pracowników często kolidują z interesami bogatej mniejszości posiadającej kapitał, wspieranej przez państwo.
Te sprzeczności napędzają wzrost konfliktu klasowego i wzbudzają nienawiść klasową w społeczeństwie kapitalistycznym.
Bieg rozwoju historycznego w XX wieku jasno pokazał, że reakcję burżuazji na rosnące wymagania społeczne i niezadowolenie klasy pracującej można podzielić na dwa scenariusze:
1. Najlepszy scenariusz: Tymczasowe wzmocnienie polityki socjalnej, wynikające z efektów militarnej i/lub handlowej ekspansji imperialistycznej, które jednak jest niepewne i podatne na cofnięcie w obliczu nieuniknionych kryzysów wywołanych działalnością gospodarczą kapitalizmu.
2. Najgorszy scenariusz: Nieuniknione w kontekście praw rozwoju kapitalistycznego pogorszenie dyktatury burżuazyjnej, która przybiera formę otwartego terroru zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zagranicznej, prowadząc do znacznego ograniczenia lub utraty ochrony i praw socjalnych.
Może istnieć tylko jedno rozwiązanie impasu wywołanego przez kapitalizm: przejście od obecnej formacji ekonomicznej do bardziej postępowej formy socjalistycznej.
Ten imperatyw wymaga likwidacji prywatnej własności środków produkcji oraz przekształcenia państwa w kierunku dystrybucji korzyści wytwarzanych przez społeczeństwo na rzecz pracowników.
Robotnicy na całym świecie nie mają klasowego interesu w podziałach ani konkurencji na tle ekonomicznym czy narodowym. Dzięki zaawansowanej technologii i rozwojowi produkcji pojawiły się warunki wstępne do eliminacji podziałów społecznych i zjednoczenia wszystkich narodów międzynarodowo dla dobra wspólnego – dlatego system społeczno-ekonomiczny socjalizmu stał się jeszcze bardziej realny i potrzebny.
Taka organizacja, w przeciwieństwie do kapitalizmu, mogłaby umożliwić systematyczne osiąganie bezprecedensowej jakości życia dla wszystkich, ochronę przed kryzysami i wojnami oraz ukierunkowanie potencjału ludzkiego na twórczość i systematyczny rozwój społeczeństwa.
Tymczasem historia końca XX i początku XXI wieku pokazała bezcelowość nadziei, że kapitalizm można przekształcić w „państwo socjalistyczne” poprzez pokojową reformę i „biznes zorientowany społecznie”.
Po pierwsze, ten model „dobrobytu” był tymczasową, wymuszoną ustępstwem formą kapitalizmu spowodowaną wzrostem światowego ruchu rewolucyjnego i sukcesem transformacji państw socjalistycznych. Po drugie, programy opieki społecznej nie eliminują sprzeczności kapitalizmu, a jedynie czasowo je łagodzą. Po trzecie, osiągają to poprzez ogromną eksploatację ekonomiczną, handlową i pracowniczą najbiedniejszych krajów świata. Po czwarte, podstawa „państwa dobrobytu” nie jest stabilna i jest wysoce zmienna; w przypadku zmiany sytuacji historycznej kapitaliści będą dążyć do ograniczenia polityki społecznej i demontażu „państwa dobrobytu”.
Absolutny i bezwarunkowy triumf socjalizmu na całym świecie jest jedyną gwarancją, że ludzkość może osiągnąć trwały, postępowy i stabilny rozwój.

Dodatkowe informacje

Czym jest „państwo opiekuńcze”? Jak i dlaczego powstało? Co dzieje się obecnie z zachodnimi państwami opiekuńczymi? Na te pytania odpowie nam artykuł opublikowany na stronie Politsturm.

Tłumaczenie: VaniliaML
Redakcja: JDS

Wersja PDF

Pobierz w wersji PDF