05.04.2024
Czym tak NAPRAWDĘ jest KAPITALIZM?
Ale zaraz, zaraz… Czy my wszyscy na pewno mówimy o tym samym? Czy mamy jakiekolwiek spójne, wspólne definicje, na których możemy bazować nasze dyskusje? Wydaje się, że każdy ma inne pojęcie o tym, czym kapitalizm jest, skąd się wzHeading 2iął i dokąd zmierza. Czy nasze zrozumienie jest bazowane na rzeczywistości, czy na wyobrażeniach i tym, co chcielibyśmy, żeby było prawdą. Ile z naszego zrozumienia jest bazowane, mówiąc wprost, na propagandzie? Dzisiaj spróbuje zdefiniować kapitalizm poprzez przybliżenie jego kluczowych aspektów ekonomicznych i społecznych oraz wyjaśnić skąd się wziął i jakie są jego etapy.
SYSTEM SOCIO-EKONOMICZNY
Kapitalizm jest to przede wszystkim system socjo-ekonomicznym – jeden z wielu, jakie ludzkość do tej pory wymyśliła. Każda cywilizacja, by się utrzymać, potrzebuje produkcji, potrzebuje ekonomii. Cywilizacja nie mogłaby istnieć, gdyby każdy człowiek pracował wyłącznie na własne utrzymanie – np. produkcja żywności musi przewyższać potrzeby żywieniowe producentów żywności, co umożliwia funkcjonowanie miast oraz zapewnia energię i czas na wykonywanie prac umysłowych potrzebnych do rozwoju cywilizacji. Każda cywilizacja musi więc ustanowić jakiś system; musi tak zaaranżować produkcję, by zapewnić sobie utrzymanie i rozwój. Taki system nie jest tylko ekonomiczny – relacje produkcji, takie jak np. pracownik i szef, są definiowane przez ekonomię, a jednak wpływają na aspekty społeczne. Patrząc na historię ludzkości, zdaje się również, że gdy ludzkość zmienia sposób zaaranżowania ekonomii, zmieniają się prawa, religie, media, polityka, kultura; zmienia się też to, jak rozumiemy samych siebie – jaką rolę uważamy, że odgrywamy w świecie i w historii. Każda cywilizacja posiada więc swój system socjo-ekonomiczny, definiujący zarówno ekonomię, jak i aspekty społeczne, które są ze sobą powiązane i wpływają na siebie nawzajem.
System składa się więc z bazy ekonomicznej oraz superstruktury. Baza ekonomiczna składa się ze środków produkcji – narzędzi, surowców, maszyn itd. oraz relacji produkcji – relacji społecznych, w których musimy brać udział, by przeżyć. Środki i relacje produkcji razem tworzą tryb produkcji. Jeżeli nasza ekonomia opiera się na rolnictwie wykonywanym przez niewolników, w relacji niewolnik – właściciel, mamy do czynienia z niewolniczym trybem produkcji. Jeżeli posiadamy bardziej zaawansowane narzędzia, a w społeczeństwie znajdziemy chłopów i arystokratów, mamy do czynienia z feudalnym trybem produkcji. Jeżeli posiadamy fabryki, pracowników oraz prywatnych właścicieli środków produkcji, jest to kapitalistyczny tryb produkcji.
Baza ekonomiczna zapewnia istnienie i kształtuje superstrukturę, czyli każdy aspekt systemu, który nie jest bezpośrednio związany z produkcją. Wiele elementów superstruktury, takich jak prawo, polityka i edukacja, służą do utrzymania aktualnego systemu. Inne aspekty, takie jak religia, filozofia i media, często służą do uzasadniania tego systemu. Aspekty superstruktury mogą wpłynąć na bazę ekonomiczną, np. poprzez zmianę prawa.
Te systemy mają swoje wewnętrzne sprzeczności – np. antagonizmy pomiędzy niewolnikami a właścicielami. Niewolnicy mogą się zbuntować, zagrażając w ten sposób produkcji. System musi znaleźć rozwiązanie sprzeczności, np. poprzez stłumienie powstania albo znalezienie kompromisu z buntownikami. Jeżeli sprzeczności systemu staną się nierozwiązywalne, system musi zostać zastąpiony przez następny system. Często, sprzeczności te zaostrzane są przez rozwój środków produkcji – np. w XIX wieku produkcja przemysłowa i kolonializm zapewniły, że właściciele środków produkcji stawali się dominującą siłą w ekonomii, lecz nie mieli władzy nad superstrukturą – państwo pozostawało w rękach arystokracji, co doprowadziło do wielu rewolucji w celu obalenia systemu feudalnego. Większość systemów w historii ludzkości miała jakąś dominującą klasę społeczną, która trzymała władzę nad superstrukturą.
KAPITALIZM – SKĄD TO SIĘ U LICHA WZIĘŁO?
Źródeł kapitalizmu możemy doszukiwać się już w XVI i XVII wieku. Filozof powstającego nurtu oświecenia John Locke położył podwaliny dla ideologii liberalnej, a filozof Adam Smith opisał podstawy ekonomii kapitalistycznej. Obydwaj z nich nie nazywali siebie kapitalistami – nie wiedzieli, że ich idee ukształtują bazę i superstrukturę ekonomiczną kapitalizmu.
Rewolucja amerykańska jako pierwsza wprowadziła liberalne idee w życie, zakładając państwo bazowane na zasadach takich jak prawo do prywatnej własności, demokratyczne elekcje, trójpodział władzy, konstytucja i tak dalej. Idee liberalne zakładały, że człowiek definiowany jest przez swoje doświadczenia, a nie przez hierarchię narzuconą przez boga. W ten sposób liberalizm był bardzo progresywny w porównaniu do feudalizmu. System posiadał jednak pozostałości poprzedniego systemu, takie jak niewolnictwo, oraz silna ingerencja rządu w rynek. Niemniej jednak sukces rewolucji Amerykańskiej napędzał marzenia Europejskich liberałów.
Europejskie kolonialne podboje zapewniały stały dopływ surowców zagrabionych zniewolonym populacjom Azji, Afryki i Ameryki Południowej. Ta koncentracja surowców w Europie połączona z rozwojem technologii zapoczątkowała rewolucję industrialną. Rozwój środków produkcji znacznie wzmocnił klasę industrialistów, handlarzy, właścicieli warsztatów, i tym podobnych, którzy zaczęli widzieć feudalne, arystokratyczne państwo jako przeszkodę ograniczającą ich możliwości. Inteligencja adoptowała liberalne idee i również zaczynała widzieć wady w przestarzałej superstrukturze. Obiecywane przez liberałów swobody zachęcały również chłopów i robotników do stawania po stronie burżuazji, gdyż pod władzą arystokracji spotykali się z ciężką opresją. Te warunki były przyczyną rewolucji francuskiej oraz serii innych burżuazyjnych rewolucji w Europie, z których każda była dowodem ostrych sprzeczności w obecnym systemie feudalnym. Wszystkie z nich, nawet te nieudane, rozwijały kapitalizm w Europie, osłabiając feudalną arystokrację oraz wzmacniając pozycję burżuazji i liberalne idee. Wraz z zatrważającym tempem rozwoju przemysłowych środków produkcji rozwijał się kapitalizm, który szybko zdominował Europę Zachodnią i USA.
Kapitalizm – baza ekonomiczna – kluczowe aspekty
Ta część wideo będzie trochę bardziej skomplikowana, ale zapewni nam wiedzę potrzebną do zrozumienia mechanik i etapów rozwoju kapitalizmu.
Kapitalistyczna ekonomia jest rozbudowana i skomplikowana, lecz możemy wyodrębnić aspekty najbardziej kluczowe dla jej istnienia. Są to:
Podział pracy – w celu efektywniejszej produkcji dóbr, praca została podzielona między wielu ludzi, obniżając poziom umiejętności wymagany od pojedynczego pracownika. Najlepiej obrazuje to praca w fabrykach, gdzie żaden pracownik nie pracuje nad produktem od początku do końca, lecz wykonuje wyszczególnione zadania na jakimś etapie produkcji. Podział pracy istniał we wcześniejszych trybach produkcji, lecz w kapitaliźmie możemy zaobserwować bardzo wysoki stopień podziału pracy w każdym obszarze produkcji.
Produkcja towarów – towar, w przeciwieństwie do produktów, nie jest tworzony w celu natychmiastowego użytku – jest produkowany przede wszystkim ze względu na jego wartość wymienną, a nie wartość użytkową. Choć produkcja towarów istniała przed kapitalizmem, tylko w kapitaliźmie produkcja towarów stanowi główny cel całej istniejącej produkcji. W kapitaliźmie produkcja towarów stała się główną ekonomiczną zależnością pomiędzy ludźmi. Produkcja towarów na dużą skalę jest możliwa przez podział pracy.
Rynki – umożliwiają wymianę dóbr, usług i pracy w zamian za pieniądze. Kapitalizm opiera swoją produkcję, czyli co, ile i gdzie będzie wyprodukowane, na mechanizmach działania rynków.
Prywatna własność środków produkcji – prawo posiadania środków produkcji jest fundamentalną zasadą kapitalizmu. To prawo tworzy wyraźny podział populacji na dwa główne ugrupowania klas społecznych – burżuazję, która posiada środki produkcji, oraz proletariat, który ich nie posiada, a jedynie je obsługuje.
Praca najemna – Z racji tego, że proletariat nie posiada środków produkcji, żeby przeżyć w kapitaliźmie, musi ciągle sprzedawać jedyną rzecz, jaką tak naprawdę ma – własną siłę roboczą. Za swój udział w produkcji pracownik otrzymuje pensję od właściciela środków produkcji.
Zawłaszczenie wartości dodatkowej – w kapitaliźmie pracownik nie otrzymuje pełnego wynagrodzenia za pracę włożoną w produkcję. Pensja wynosi tylko tyle, ile jest potrzebne pracownikowi, żeby się utrzymać i rozmnożyć. W pierwszym świecie, gdzie czerpiemy korzyści z wybryków amerykańskiego i europejskiego imperializmu, oczekujemy pensji zapewniających nam pewne luksusy, takie jak fajny zegarek albo wakacje w Egipcie. Więc w przypadku pierwszego świata, pensja wynosi tyle, by pracownik utrzymał się, rozmnożył, oraz zamknął gębę i nie krytykował systemu.
Wartość towaru, która nie jest zrekompensowana pensją, jest nazywana wartością dodatkową. Ten wyzysk pracownika jest głównym źródłem zysku kapitalistów, którzy używają nagromadzonego kapitału do dalszych inwestycji w celu dalszego wyzysku i pomnażania kapitału. Gromadzenie kapitału zakłada w sobie pracę najemną. Praca wykonywana za pensję zakłada w sobie zawłaszczenie wartości dodatkowej. W ten sposób wyzysk pracownika stanowi jeden z głównych filarów kapitalizmu.
Te podstawowe zasady ciągną za sobą masę konsekwencji, takich jak:
Anarchia produkcji – w kapitaliźmie decyzje dotyczące produkcji są podejmowane na podstawie spekulacji popytu i podaży oraz nie podlegają centralnemu planowaniu. W ten sposób powstaje anarchia produkcji, która doprowadza do regularnych kryzysów spowodowanych nadprodukcją lub niedostateczną konsumpcją. W dzisiejszych czasach mechanizmy powstawania kryzysów są bardziej skomplikowane niż w XIX wieku, lecz kryzysy nadal są tak samo pewne i częste.
Koncentracja kapitału i dążenie do monopolizacji – kapitalizm zakłada ciągłą konkurencję, więc zakłada wygranych i przegranych. Bankrutujące firmy sprzedają się większym graczom. Równe sobie firmy łączą się, by mieć większą siłę na rynku. Duże firmy tworzą kartele, syndykaty, holdingi i trusty – mechanizmy, które sprawiają, że wiele firm zachowuje się jak jedna. Rynek zostaje zdominowany przez garść dużych korporacji, podczas gdy mali producenci nie pełnią żadnego ważnego zadania w całości ekonomii. Z czasem coraz więcej kapitału jest zgromadzone w coraz mniejszej ilości rąk. Naturalna tendencja kapitalizmu do tworzenia monopolu jest udowodniona, chociażby tym, że każdy kapitalistyczny kraj był zmuszony wprowadzić prawa konkurencji ograniczające rozwój monopolów.
Motyw zysku – zysk jest głównym celem produkcji i najważniejszym aspektem decyzji dotyczących produkcji. Zysk zawsze jest priorytetyzowany ponad dobro ogółu. Prywatni inwestorzy preferują szybki zysk, nawet jeśli niesie on za sobą długoterminowe konsekwencje dla reszty społeczeństwa.
Podział społeczeństwa na klasy społeczne – stratyfikacja społeczeństwa na bogatych i biednych — na właścicieli środków produkcji i proletariat — skutkuje ciągłymi antagonizmami między tymi klasami, które objawiają się w strajkach, demonstracjach, protestach i zwykłej niechęci do siebie nawzajem. Owocuje to również wyobcowaniem klasy pracującej, która ma znikomy wpływ na własne miejsce pracy i kierunek rozwoju własnego kraju i ludzkości.
ETAPY KAPITALIZMU
Jak każdy system, kapitalizm przechodzi przez etapy, napędzane w dużej mierze rozwojem środków produkcji. Pierwszym etapem jest akumulacja pierwotna kapitału. Historycznie ten etap został dokonany między innymi przez: wywłaszczenie chłopów z ziemi, eksploatację bogactw kolonii, protekcjonizm gospodarki państwowej, stworzenie rynku pracy najemnej. Historycznie kapitalizm był ściśle powiązany z kolonializmem — ogromne ilości surowców, wydobytych przez zniewolone populacje kolonii z całego świata, importowanych do Europy, były kluczowe dla rozwoju kapitalizmu. Gospodarki skolonizowanych krajów były przekształcane pod kapitalistyczne zachcianki, a państwa Europejskie długo utrudniały i spowalniały industrializację skolonizowanych krajów, by utrzymać swoją pozycję jako jedyni eksporterzy dóbr wyprodukowanych drogą przemysłu.
Po zakumulowaniu wystarczającego kapitału następuje okres młodego kapitalizmu, w którym rynki nie są zmonopolizowane, w którym kapitalizm szybko rozwija środki produkcji. Nie wykorzystane jeszcze rynki otwierają ogromne możliwości, przedsiębiorstwa pojawiają się i rozwijają jak grzyby po deszczu. Pomimo kryzysów rosną zarówno zyski, jak i pensje. Podejrzewam, że do tego okresu odnosi się wielu ludzi, którzy twierdzą, że dobry jest tylko ten jeden prawdziwy kapitalizm, który kiedyś był — lecz jest to kapitalizm nie osiągalny, gdyż jest to tylko pewien tymczasowy etap, przez który kapitalizm przechodzi dość szybko.
W efekcie konkurencji na rynku kapitalizm prowadzi do monopolizacji. W efekcie braku nowych rynków, rosnących pensji, regulacji przemysłu itd. możliwości zysku stają się ograniczone – coraz trudniej jest otworzyć nowe przedsiębiorstwa. Rynki zostają zdominowane przez wielkie przedsiębiorstwa, tworząc oligopol. Następnie, banki łączą się w celu finansowania ogromnych inwestycji wielkich przedsiębiorstw. W celu eskploracji niewykorzystywanych rynków inwestycje przenoszą się za granicę kraju — który oprócz towarów zaczyna eskportować kapitał sam w sobie. Zagraniczne inwestycje pozwalają eksporterom kapitału wyzyskiwać surowce i siłę roboczą biedniejszych krajów. Te kraje nigdy nie osiągną etapu eksportu kapitału – ich rozwój kapitalizmu został zatrzymany na wcześniejszym etapie przez potężniejszy kapitalizm.
Ostatnim etapem kapitalizmu jest imperializm. Konkurujący ze sobą eksporterzy kapitału ustanawiają instytucje pomagające im podzielić świat między sobą, aż podział świata zostanie ukończony i cały świat znajdzie się pod kontrolą eksporterów kapitału finansowego. Na tym etapie nie pozostaje już nic innego jak wojna mająca na celu ponowny podział świata, podczas którego kapitalistyczne imperia konkurują o dominacje nad światowymi rynkami. Jedno z takich wydarzeń jest znane jako pierwsza wojna światowa.
Takie zrozumienie kapitalizmu, oprócz ukazania jego etapów, pozwala zrozumieć również to, że kapitalizm i kolonializm to tak naprawdę to samo. Kolonializm pozwolił kapitalizmowi istnieć, a kapitalizm potrzebuje kolonializmu, by się utrzymać. Dla przykładu: kapitalizm w USA został zbudowany na pracy niewolniczej i grabieży ziemi i surowców naturalnych należących do indian. Dzisiaj, Amerykanie muszą wyzyskiwać surowce i tanią siłę roboczą krajów trzeciego świata, by utrzymać swoje bogactwo. Jeżeli chcesz usłyszeć więcej o imperialiźmie oraz o imperialiźmie w wykonaniu USA, obejrzyj moje wideo na ten temat.
KAPITALIZM – SUPERSTRUKTURA
Tak jak wspominałem, większość systemów socjo-ekonomicznych posiada dominującą klasę społeczną. W kapitaliźmie są to kapitaliści – właściciele środków produkcji, znani jako burżuazja.
Każda klasa społeczna ustanawia porządek świata według kierującej nią ideologii – w przypadku burżuazji jest to ideologia liberalna, która służy temu, by wyjaśnić i uzasadnić system kapitalistyczny. Dlatego, gdy bliżej przyjrzymy się ideologii liberalizmu, szybko dostrzeżemy sprzeczności mające na celu zakryć prawdziwą naturę tego systemu. Na przykład:
- Ideologia liberalna mówi, że wszyscy rodzimy się równi i zapewnia każdemu równe prawo do posiadania własności. Ciężką pracą oraz bystrym umysłem każdy z nas ma szansę odnieść sukces i piąć się po szczeblach drabiny społecznej. Dominująca klasa upewniła się jednak, by napisać prawa dziedziczenia, dzięki którym, ci urodzeni w dominującej klasie, pozostaną w niej. Gdy rynki są zdominowane przez oligopole, możliwości mobilności społecznej w górę prawie nie istnieją.
- Ideologia liberalna zapewnia również każdemu udział w demokracji. Jednak typowy pracownik nie ma czasu ani edukacji potrzebnej do udzielania się w polityce. Do parlamentu najłatwiej się dostać jako członek burżuazji. Łatwo też zostać nim w trakcie swojej kariery. Typowy pracownik nie ma żadnego udziału w polityce oprócz postawienia krzyżyka przy nazwisku kandydata raz na kilka lat, podczas gdy największy wpływ na polityczne decyzje ma duży kapitał.
- Jednym z mechanizmów chroniących wolność i ograniczających władzę państwa nad jednostką jest trójpodział władzy – rozdzielenie władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą – trzy regulujące siebie nawzajem organy zapobiegające obróceniu się państwa w dyktaturę. W rzeczywistości wszystkie z tych trzech odłamów władzy są pod kontrolą tej samej klasy społecznej.
W ten sposób burżuazja dominuje nad ekonomią, prawem oraz polityką. Klasa rządząca dominuje również nad innymi aspektami superstruktury:
- większość mediów operuje dla zysku prywatnych inwestorów i właścicieli. Teoretycznie każdy, posiadając wystarczający kapitał, może założyć własne media, lecz klasa rządząca zainwestuje tylko w te przychylne sobie — te, które nigdy nie krytykują systemu, a co najwyżej jego pojedyncze aspekty.
- państwo jest w rękach klasy rządzącej, więc mają oni też władzę nad policją. Teoretycznie policja ma chronić obywatela przed niesprawiedliwością i przemocą. W praktyce policja ukazuje swoje prawdziwe oblicze w trakcie kryzysu kapitalizmu. Gdy klasa pracująca zaczyna grozić rewolucją, szybko okazuje się, że głównym zadaniem policji, biorącym priorytet nad wszelkie inne obowiązki, jest obrona prywatnych środków produkcji i ich właścicieli.
- dominacja nad państwem zapewnia również władzę nad edukacją. Edukacja, przede wszystkim historii, pomaga klasie rządzącej wpajać swoją ideologię ludziom już od dziecka. Historia jest prezentowana z perspektywy liberalizmu oraz z perspektywy narodu i zapewnia znikome zrozumienie klas społecznych. Budując w nas patriotyzm, klasa rządząca usiłuje zakryć granice między klasą burżuazji a klasą pracującą, wmawiając pracownikom, że jako naród wszyscy jesteśmy jednością i mamy wspólny interes.
- jako zwierzchnicy państwa, klasa rządząca wywiera wpływ nie tylko na szkoły i uniwersytety, ale posiada własne, prywatne instytuty służące do tworzenia pseudonaukowych uzasadnień dla swojego systemu: tak zwane think-tanki. Bardzo ważni są ekonomiści i ekonomiczne think-tanki – ekonomiści w kapitaliźmie odgrywają podobną rolę jak kiedyś ksiądz. Ksiądz mówił ludziom, że ich cierpienie jest konieczne, gdyż tak jest napisane w książce. Ekonomista mówi ludziom, że ich cierpienie jest konieczne, gdyż tak wynika z wykresu.
To wszystko daje klasie rządzącej bardzo subtelną władzę nad życiem i myślami klasy pracującej, która posiada iluzje demokracji, iluzje wolnych mediów i iluzję wolności.
FASZYZM – OSTATNI ETAP KAPITALIZMU?
System kapitalistyczny, ze względu na anarchię produkcji oraz skłonność do monopolizacji, prowadzi do powtarzających się w nieskończoność kryzysów oraz wojen o podział świata pomiędzy imperiami. Gdy kryzysy i niestabilność zajdą za daleko, coraz więcej ludzi zaczyna rozumieć, że system im nie sprzyja i zaczynają rozważać zmianę systemu. Jeżeli kapitalizm nie zdoła rozwiązać swych problemów wystarczająco szybko, ludzie zaczną rozważać rewolucję. Klasa rządząca jednak chce zachować pozory demokracji i anty-autorytarności, dlatego w takich sytuacjach funduje faszystowskie grupy, które wykonują brudną robotę za nich. W głębokim kryzysie kapitalizmu faszyści mogą zwodzić masy ludzi fałszywą „rewolucją” — obiecując wprowadzenie jakiegoś pokrętnie rozumianego socjalizmu, lub wprowadzenie tego lepszego kapitalizmu, który był kiedyś — i przejąć władzę w państwie, lecz zawsze pozostają we współpracy z dużą burżuazją. Faszyzm ma na celu użycie autorytarnych metod, żeby wyprowadzić kapitalizm z kryzysu – np. poprzez cofnięcie przywilejów klasy pracującej i brutalną represję ruchów socjalistycznych, lub podbój kolonii, sąsiadujących państw, itd. Faszyzm zazwyczaj trwa tylko tak długo, aż przywrócenie liberalnej demokracji będzie możliwe, ale czasem zostaje zniszczony przez rewolucję lub siły z zewnątrz. Faszyzm i jego ekonomia, np. korporatyzm Mussoliniego, jest tylko kapitalizmem, który zdjął maskę liberalizmu i ukazał swe prawdziwe oblicze. Oczywiście jest to duże uproszczenie, a faszyzm zasługuje na osobny odcinek.
Źródła
Karol marks - Płaca, cena i zysk
https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1865/placa-cena-i-zysk.htm
Karol marks - praca najemna i kapitał
https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1847/praca-najemna-kapital/01.htm
Karol Marks - Kapitał
https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1867/kapital/index.htm
Lenin – Imperializm jako ostatnie stadium kapitalizmu
https://www.marxists.org/polski/lenin/1916/imperializm/index.htm
Antonio Gramsci – listy z więzienia (rozdział o państwie i społeczeństwie obywatelskim)
https://lubimyczytac.pl/ksiazka/235007/listy-z-wiezienia"
Mark Fisher - Realizm kapitalistyczny
https://lubimyczytac.pl/ksiazka/4924336/realizm-kapitalistyczny-czy-nie-ma-alternatywy
Domenico Losurdo – liberalism: a counter history
https://en.wikipedia.org/wiki/Liberalism:_A_Counter-History
Thomas Piketty - Capital in the Twenty-First Century
https://en.wikipedia.org/wiki/Capital_in_the_Twenty-First_Century
Anwar Saikh - Capitalism : competition, conflict, crises
https://archive.org/details/capitalismcompet0000shai
Dodatkowe informacje
W tym wideoeseju próbuję odpowiedzieć na pytanie - czym jest kapitalizm? Nie jest to łatwe zadanie. Każdy z nas ma inne zrozumienie tego czym kapitalizm jest. Dla jednych jest to prowadzenie przedsiębiorstw, dla innych jest to wymiana dóbr na rynku za pieniądze, dla innych jest to sposób poukładania relacji ludzkich w produkcji, dla innych jest to wyzysk i niewolnictwo - w rzeczywistości kapitalizm jest każdą z tych rzeczy i jeszcze więcej. Kapitalizm całkowicie definiuje nasze życia - kapitalizm zadecydował wszystko to, co możemy, a co nie - jeszcze zanim się urodziliśmy i na długo po tym jak zostaniemy pogrzebani. Jeżeli kapitalizm kształtuje każdą chwilę naszego życia, dobrze byłoby wiedzieć czym on wogóle jest - niestety mało kto z nas ma wystarczającą wiedzę historyczną i ekonomiczną, by w pełni pojąć kapitalizm.